در نوشتار زیر با این مطالب آشنا خواهید شد :

• غربالگری دیابت بارداری؛ کدام روش بهتر است؟
• چرا غربالگری دیابت بارداری اینقدر مهم است؟
• روش‌های غربالگری
• غربالگری بر اساس عوامل خطر چیست؟
• نتایج یک پژوهش بزرگ در ایران
• جمع‌بندی؛ کدام روش بهتر است؟

 

 

• غربالگری دیابت بارداری؛ کدام روش بهتر است؟

شاید برایتان جالب باشد که بدانید یکی از چالش‌های مهم در مراقبت‌های دوران بارداری، انتخاب بهترین روش برای غربالگری دیابت بارداری است. آیا باید همه زنان باردار را آزمایش کرد یا تنها کسانی که عوامل خطر مشخصی دارند؟ این پرسشی است که سال‌ها ذهن متخصصان را به خود مشغول کرده و پژوهش‌های گسترده‌ای در این زمینه انجام شده است.

• چرا غربالگری دیابت بارداری اینقدر مهم است؟

دیابت بارداری، نوعی اختلال در متابولیسم قند است که برای نخستین بار در دوران بارداری تشخیص داده می‌شود. این عارضه اگر به موقع تشخیص داده نشود و کنترل نشود، می‌تواند عوارض جدی برای مادر و جنین به همراه داشته باشد. از جمله این عوارض می‌توان به رشد بیش از حد جنین (درشت‌جثگی)، زایمان سخت و سزارین، فشار خون بالای دوران بارداری (پره‌اکلامپسی)، افت قند خون نوزاد در بدو تولد و بستری شدن نوزاد در بخش مراقبت‌های ویژه اشاره کرد.

اما نکته مهم‌تر این است که تشخیص زودهنگام دیابت بارداری، فقط به دوران بارداری محدود نمی‌شود. این تشخیص، یک زنگ هشدار برای سلامت آینده مادر محسوب می‌شود؛ زنانی که سابقه دیابت بارداری دارند، در سال‌های بعدی زندگی با خطر بسیار بالاتری برای ابتلا به دیابت نوع ۲ و بیماری‌های قلبی‌عروقی روبرو هستند. به عبارت دیگر، بارداری یک «پنجره طلایی» برای شناسایی زنانی است که در آینده به این بیماری‌ها مبتلا خواهند شد.

• روش‌های غربالگری؛ دو رویکرد متفاوت

در حال حاضر، دو رویکرد اصلی برای غربالگری دیابت بارداری در جهان وجود دارد که هر یک توسط نهادهای معتبر علمی توصیه می‌شوند. بهتر است با این دو روش آشنا شوید:

روش یک‌مرحله‌ای

در این روش که توسط انجمن دیابت آمریکا و فدراسیون بین‌المللی دیابت و بارداری توصیه می‌شود، تمام زنان باردار در هفته‌های ۲۴ تا ۲۸ بارداری یک آزمایش کامل به نام «آزمایش تحمل گلوکز» را انجام می‌دهند. در این آزمایش که با ۷۵ گرم گلوکز انجام می‌شود، قند خون در سه نوبت (ناشتا، یک ساعت و دو ساعت پس از مصرف نوشیدنی شیرین) اندازه‌گیری می‌شود. اگر هر یک از این مقادیر از حد مشخصی بالاتر باشد، تشخیص دیابت بارداری داده می‌شود.

آستانه‌های تشخیصی در این روش عبارتند از:

• قند خون ناشتا: ۹۲ میلی‌گرم در دسی‌لیتر یا بالاتر
• قند خون یک ساعت پس از مصرف گلوکز: ۱۸۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر یا بالاتر
• قند خون دو ساعت پس از مصرف گلوکز: ۱۵۳ میلی‌گرم در دسی‌لیتر یا بالاتر

روش دو‌مرحله‌ای

این روش که توسط کالج آمریکایی متخصصان زنان و زایمان توصیه می‌شود، کمی ساده‌تر شروع می‌شود. در مرحله اول، یک آزمایش غربالگری ساده با ۵۰ گرم گلوکز انجام می‌شود که نیازی به ناشتا بودن ندارد. اگر نتیجه این آزمایش بالاتر از حد مشخصی باشد (معمولاً ۱۳۰ تا ۱۴۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر)، زن باردار برای مرحله دوم فراخوانده می‌شود. در مرحله دوم، آزمایش تحمل گلوکز با ۱۰۰ گرم گلوکز در حالت ناشتا انجام می‌شود و در صورت غیرطبیعی بودن حداقل دو مقدار، تشخیص دیابت بارداری قطعی می‌شود.

• غربالگری بر اساس عوامل خطر چیست؟

در برخی کشورها، به‌ویژه مناطقی که منابع مالی و آزمایشگاهی محدودی دارند، از روش دیگری به نام «غربالگری مبتنی بر عوامل خطر» استفاده می‌شود. در این روش، به جای اینکه همه زنان باردار آزمایش شوند، تنها زنانی که دارای عوامل خطر مشخصی هستند، برای انجام آزمایش‌های تشخیصی معرفی می‌شوند. این عوامل خطر عبارتند از:

• سن بالای ۳۵ سال
• چاقی (شاخص توده بدنی ۳۰ یا بالاتر)
• سابقه دیابت بارداری در بارداری‌های قبلی
• سابقه دیابت در بستگان درجه یک
• سندرم تخمدان پلی‌کیستیک
• فشار خون مزمن
• سابقه تولد نوزاد با وزن بالا (بیش از ۴ کیلوگرم)
• سابقه سقط مکرر یا مرده‌زایی

اما نکته مهم این است که پژوهش‌ها نشان داده‌اند این روش ممکن است تعداد قابل‌توجهی از زنان مبتلا به دیابت بارداری را شناسایی نکند؛ چرا که بسیاری از زنان مبتلا به این عارضه، هیچ یک از عوامل خطر فوق را ندارند.

• نتایج یک پژوهش بزرگ در ایران

پژوهشگران پژوهشکده علوم غدد درون‌ریز و متابولیسم دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، به تازگی نتایج یک مطالعه بزرگ را منتشر کرده‌اند که در آن داده‌های بیش از ۳۵ هزار زن باردار در ایران مورد بررسی قرار گرفته است. این مطالعه که در مجله معتبر   Frontiers in Endocrinology به چاپ رسیده، اطلاعات ارزشمندی را در مورد کارایی روش‌های مختلف غربالگری ارائه می‌دهد.

یافته‌های مهم این پژوهش عبارتند از:

۱. مواردی که از قلم می‌افتند: اگر بخواهیم تنها بر اساس عوامل خطر، زنان را برای غربالگری انتخاب کنیم، حدود ۱۱ درصد از زنانی که به دیابت بارداری مبتلا هستند، تشخیص داده نمی‌شوند. این یعنی از هر ۱۰ زن مبتلا به دیابت بارداری، حدود یک نفر بدون تشخیص می‌ماند.

۲. سه عامل خطر کلیدی: محققان با استفاده از روش‌های آماری پیشرفته، دریافتند که از میان ۱۱ عامل خطر مختلف، تنها سه عامل بیشترین نقش را در پیش‌بینی دیابت بارداری دارند: سن بالای ۳۵ سال، چاقی و سابقه قبلی دیابت بارداری. جالب اینجاست که این مدل ساده سه عاملی، عملکردی به خوبی مدل پیچیده‌تر ۱۱ عاملی دارد.

۳ . چه کسانی بیشتر در معرض خطر عوارض هستند؟ زنان مبتلا به دیابت بارداری که همزمان دارای عوامل خطر مادری (مانند سن بالا یا چاقی) نیز هستند، بیشترین میزان عوارض بارداری را تجربه می‌کنند. در مقابل، زنانی که به دیابت بارداری مبتلا می‌شوند اما هیچ عامل خطری ندارند، عوارض کمتری نسبت به زنانی دارند که دیابت بارداری ندارند اما دارای عوامل خطر مادری هستند.

• وضعیت غربالگری در ایران چگونه است؟

در ایران، انجمن غدد درون‌ریز و متابولیسم کشور با همکاری متخصصان زنان و زایمان، راهنمای بالینی بومی برای غربالگری دیابت بارداری تدوین کرده است.

به طور معمول، غربالگری دیابت بارداری در هفته‌های ۲۴ تا ۲۸ بارداری برای تمام زنان باردار توصیه می‌شود. اما نکته بسیار مهم این است که غربالگری در اولین ویزیت بارداری برای زنان پرخطر (کسانی که سن بالا، چاقی، سابقه دیابت بارداری در بارداری قبلی یا سابقه دیابت در خانواده دارند) انجام می‌شود.

پژوهش‌های انجام‌شده در ایران نشان داده است که با توجه به شیوع بالای چاقی و دیابت در جامعه، غربالگری همگانی (آزمایش همه زنان باردار) رویکرد مؤثرتری نسبت به غربالگری انتخابی (فقط افراد پرخطر) است. همچنین مقایسه روش‌های یک‌مرحله‌ای و دو‌مرحله‌ای در جمعیت ایرانی نشان داده است که اگرچه روش یک‌مرحله‌ای موارد بیشتری از دیابت بارداری را تشخیص می‌دهد، اما از نظر پیشگیری از عوارض بارداری، تفاوت چندانی با روش دو‌مرحله‌ای ندارد.

• جمع‌بندی؛ کدام روش بهتر است؟

بر اساس شواهد موجود، می‌توان نتیجه گرفت که:

• غربالگری مبتنی بر عوامل خطر، درصد قابل‌توجهی از موارد دیابت بارداری را از دست می‌دهد و به تنهایی روش قابل اعتمادی نیست.
• یک مدل ساده با سه عامل خطر (سن بالا، چاقی و سابقه دیابت بارداری) می‌تواند جایگزین عملی برای غربالگری در مناطق با منابع محدود باشد.
• روش یک‌مرحله‌ای موارد بیشتری از دیابت بارداری را تشخیص می‌دهد، اما از نظر پیامدهای بالینی تفاوت چندانی با روش دو‌مرحله‌ای ندارد؛ بنابراین انتخاب روش باید بر اساس شرایط سیستم سلامت و منابع موجود انجام شود.
• وجود همزمان دیابت بارداری و عوامل خطر مادری، بالاترین میزان عوارض را به همراه دارد و این زنان نیاز به مراقبت‌های ویژه‌تری دارند.

در نهایت، آنچه مسلم است این است که تشخیص به‌موقع دیابت بارداری، نه فقط برای سلامت دوران بارداری، بلکه به عنوان گامی اساسی در مسیر پیشگیری از دیابت نوع ۲ و بیماری‌های قلبی‌عروقی در سال‌های بعدی زندگی، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. بارداری یک فرصت طلایی برای شناسایی زنانی است که در آینده به این بیماری‌ها مبتلا خواهند شد و با مداخله به‌موقع می‌توان از بروز بسیاری از این مشکلات پیشگیری کرد.

کلمات کلیدی: دیابت بارداری، غربالگری، عوامل خطر، روش یک‌مرحله‌ای، روش دو‌مرحله‌ای، پیامدهای بارداری

گردآورندگان: دکتر محمد مهدی فلاح، دکتر فهیمه رمضانی تهرانی

 

منابع:

1.Behboudi-Gandevani S, Amiri M, Bidhendi Yarandi R, Ramezani Tehrani F. The impact of diagnostic criteria for gestational diabetes on its prevalence: a systematic review and meta-analysis. Diabetol Metab Syndrome. 2019;11:11.

2. American Diabetes Association. Classification and diagnosis of diabetes: Standards of medical care in diabetes-2020. Diabetes Care. 2020;43:S14-S31.

3. ACOG Practice Bulletin No. 190: Gestational diabetes mellitus. Obstet Gynecol. 2018;131:e49-e64.

4. Metzger BE, Coustan DR, Trimble ER. Hyperglycemia and adverse pregnancy outcomes. Clin Chem. 2019;65:937-938.

5. Ramezani Tehrani F, Sheidaei A, Rahmati M, et al. Various screening and diagnosis approaches for gestational diabetes mellitus and adverse pregnancy outcomes: a secondary analysis of a randomized non-inferiority field trial. BMJ Open Diabetes Res Care. 2023;11:e003510.

6. Ramezani Tehrani F, Behboudi-Gandevani S, Farzadfar F, et al. A cluster randomized noninferiority field trial of gestational diabetes mellitus screening. J Clin Endocrinol Metab. 2022;107:e2906-e2920.

7. Fallah MM, Mousavi M, Tabashiri A, et al. Universal versus risk-factor–based screening for gestational diabetes mellitus: findings from a large-scale cohort study. Front Endocrinol. 2026;17:1918348.

8. International Association of Diabetes and Pregnancy Study Groups Consensus Panel. International association of diabetes and pregnancy study groups recommendations on the diagnosis and classification of hyperglycemia in pregnancy. Diabetes Care. 2010;33:676-682.

9. Hillier TA, Pedula KL, Ogasawara KK, et al. A pragmatic, randomized clinical trial of gestational diabetes screening. N Engl J Med. 2021;384:895-904.