اثر آلودگی هوا بر رشد جنین در بارداری
اثر آلودگی هوا بر رشد جنین در بارداری
در نوشتار زیر با این مطالب آشنا خواهید شد:
- اهمیت سلامت محیط در دوران باردار ی
- اثر آلودگی بر وزن و رشد فیزیکی جنین
- تأثیر بر سلامت مغز و اعصاب نوزاد
- خطرات زایمان زودر س
- توصیه هایی برای مادران باردار
اهمیت سلامت محیط در دوران بارداری
دوران بارداری یکی از حسا سترین مراحل زندگی است که در آن جنین برای رشد به محیطی سالم و اکسیژن کافی نیاز دارد. آلودگی هوا به دلیل دارا بودن ذرات بسیار ریز و گازهای سمی، میتواند از طریق خون مادر به جفت برسد و مستقیماً بر روند شکل گیری اندامهای جنین تأثیر بگذارد.
اثر آلودگی بر وزن و رشد فیزیکی جنین
زمانی که مادر در معرض هوای آلوده قرار میگیرد، خونرسانی و انتقال مواد مغذی به جنین دچار اختلال میشود:
• کاهش وزن هنگام تولد: ذرات معلق بسیار ریز قتی توسط مادر استنشاق میشوند، وارد جریان خون شده و به جفت میرسند. این مواد سمی باعث ایجاد التهاب و تنگ شدن عروق خونی در جفت میشوند. در نتیجه، اکسیژن و غذای کمتری به جنین میرسد. مطالعات نشان میدهند نوزادانی که مادرانشان در دوران بارداری )به ویژه در سه ماهه سوم( در معرض هوای آلوده بودهاند، اغلب با وزنی کمتر از میزان استاندارد متولد میشوند. این کمبود وزن میتواند نوزاد را در اوایل زندگی در برابر بیماریها آسیب پذیرتر کند .
• کندی در رشد اندامها: مواد سمی موجود در هوای آلوده )مانند فلزات سنگین و دود ( میتوانند فرآیند تقسیم سلولی در بدن جنین را تحت تأثیر قرار دهند. این موضوع باعث میشود جنین با سرعتی کمتر از حد طبیعی رشد کند، وضعیتی میگویند. به زبان ساده، جنین در سونوگرافیها کوچکتر از سن واقعی » محدودیت رشد داخل رحمی « که پزشکان به آن خود نشان داده میشود. این کوچک ماندن اندامها ممکن است در آینده باعث شود کودک در سنین رشد، با مشکلاتی در سیستم متابولیسم بدن )مانند استعداد ابتلا به دیابت یا بیماریهای قلبی در بزرگسالی( مواجه شود .
• اختلال در تشکیل بافتهای حیاتی : در هفته های ابتدایی بارداری که اندامهای اصلی مثل قلب و ریه ها در حال شکل گیری هستند، آلودگی شدید هوا میتواند با ایجاد پیامهای شیمیایی غلط در بدن، روند ساخت صحیح این بافتها را با چالش روبرو کند.
تأثیر بر سلامت مغز و اعصاب نوزاد
- مغز جنین در طول ۹ ماه بارداری با سرعت شگفتانگیزی در حال تکامل است. آلایندههای هوا به دلیل ماهیت سمی خود، میتوانند از سد خونی مغز عبور کرده و فرآیند رشد سلولهای عصبی را با چالش مواجه کنند :
- اختلال در یادگیری: مواجهه مادر با غلظت بالای آلایندهها )بهویژه در سه ماهه سوم که اوج تکامل مغزی جنین است(، میتواند بر لایه محافظتی رشته های عصبی مغز )به نام میلین( اثر منفی بگذارد. این لایه وظیفه انتقال سریع پیامهای عصبی را بر عهده دارد. نقص در این بخش میتواند در آینده منجر به کاهش سرعت یادگیری، ضعف در حافظه کوتاه مدت و دشواری در تمرکز کودک در دوران مدرسه شو د
- تغییر در ساختار پیامرسانهای مغزی : آلودگی هوا باعث ایجاد نوعی التهاب پنهان در مغز در حال رشد جنین میشود. این التهاب میتواند باعث شود که پیامرسانهای شیمیایی مغز )مانند دوپامین و سروتونین( که مسئول تنظیم رفتار و هیجان هستند، به درستی ترشح نشوند.
- افزایش ریسک اختلالات رفتاری )بیش فعالی و اوتیسم( : تحقیقات جدید نشان میدهند که بین آلودگی شدید هوا و افزایش احتمال بروز اختلالاتی مانند بیشفعالی (ADHD) و اوتیسم ارتباط وجود دارد. در واقع، سموم موجود در هوا میتوانند باعث شوند که سلولهای عصبی در مسیرهای غیرطبیعی با هم ارتباط برقرار کنند که این موضوع بعد از تولد خود را به شکل حساسیتهای رفتاری یا نقص در تعاملات اجتماعی نشان میدهد .
- تأثیر بر ضریب هوشی (IQ) : قرار گرفتن طولانی مدت در معرض دود خودروها و ذرات معلق، با کاهش جزئی اما معنادار ضریب هوشی در کودکان مرتبط است. این آسیب ها لزوماً بلافاصله بعد از تولد مشخص نمیشوند، بلکه با بزرگتر شدن کودک و مواجهه او با چالشهای ذهنی، خود را نشان میدهند .
خطرات زایمان زودرس
زایمان پیش از موعد، یکی از بزرگترین تهدیدها برای سلامت نوزاد است و آلودگی هوا در این زمینه نقش مهمی ایفا میکند:
- زایمان پیش از موعد: مادر به طور مداوم هوای آلوده را استنشاق میکند، بدن دچار یک » استرس التهابی « می شود. این التهاب باعث آزاد شدن موادی در خون میشود که میتوانند رحم را تحریک کرده و انقباضات زودرس را آغاز کنند. در نتیجه، کیسه آب زودتر از موعد پاره شده و زایمان قبل از هفته ۳۷ بارداری رخ می دهد. نوزادانی که زودتر متولد میشوند، اغلب با مشکلات تنفسی، عفونتها، مشکلات گوارشی و عدم تکامل کافی مغز و سایر اندامها روبرو هستند که نیاز به مراقبتهای ویژه پزشکی دارند .
- نقص های مادرزادی: سه ماهه اول بارداری )به ویژه هفته های ۸ تا ۱۲ ( حساسترین دوره برای شکل گیری اندامهای اصلی جنین مانند قلب، مغز، ستون فقرات و صورت است. قرار گرفتن در معرض غلظت بالای آلایندههای خاص مانند دی اکسید نیتروژن و مونوکسید کربن در این دوره میتواند با دخالت در فرآیندهای ژنتیکی و سلولی، منجر به نقصهایی در ساختار این اندامها شود. به عنوان مثال، مواردی مانند نقصهای قلبی مادرزادی، شکاف کام و لب )لب شکری( یا مشکلات مربوط به ستون فقرات با مواجهه مادر با آلودگی شدید هوا در این مقطع حساس، مرتبط دانسته شده اند.
تهیه کنندگان: دکتر فرزانه السادات متفقی – دکتر فهیمه رمضانی تهرانی
منابع
1. Aguilera J, Konvinse K, Lee A, Maecker H, Prunicki M, Mahalingaiah S, Sampath V, Utz PJ, Yang E, Nadeau KC. Air pollution and pregnancy. Semin Perinatol. 2023 Dec;47(8):151838. doi: 10.1016/j.semperi.2023.151838. Epub 2023 Oct 10. PMID: 37858459; PMCID: PMC10843016.
2. Röllin, H.B. Introduction to the Special Issue of IJERPH Entitled “Prenatal Exposure to Environmental Pollutants and Other Stressors: Impacts on Fetal Development, Birth Outcomes, Children’s Health and Beyond”. Int. J. Environ. Res. Public Health 2022, 19, 8816. https://doi.org/10.3390/ijerph19148816
3. Gómez-Herrera L, Zhao Y, Rivas I, Eixarch E, Domínguez-Gallardo C, Galmes T, Muniesa M, Zanini MJ, Domínguez A, Cirach M, Nieuwenhuijsen M, Basagaña X, Querol X, Foraster M, Bustamante M, Pujol J, Gascon M, Llurba E, Gómez-Roig MD, Dadvand P, Sunyer J. Air pollution and fetal brain morphological development: a prospective cohort study. Lancet Planet Health. 2025 Jun;9(6):e480-e490. doi: 10.1016/S2542-5196(25)00093-2. PMID: 40516539; PMCID: PMC12167762.
4. Perera F, Miao Y, Ross Z, Rauh V, Margolis A, Hoepner L, Riley KW, Herbstman J, Wang S. Prenatal exposure to air pollution during the early and middle stages of pregnancy is associated with adverse neurodevelopmental outcomes at ages 1 to
3 years. Environ Health. 2024 Oct 30;23(1):95. doi: 10.1186/s12940-024-01132-9. PMID: 39478594; PMCID: PMC11526525.
5. Mozzoni P, Iodice S, Persico N, Ferrari L, Pinelli S, Corradi M, Rossi S, Miragoli M, Bergamaschi E, Bollati V, Alinovi R. Maternal air pollution exposure during the first trimester of pregnancy and markers of inflammation and endothelial dysfunction. Environmental Research. 2022 Sep 1;212:113216.
نظر