عوامل مرتبط با باروری و پوکی استخوان
در نوشتار زیر با این مطالب آشنا خواهید شد :
- مقدمه
- هشداردهنده زودهنگام: هورمون آنتی مولرین (AMH)
- استخوانها و مادر شدن: از بارداری تا شیردهی
- سابقه باروری؛ پیشبینیکنندهای مادامالعمر
- جمع بندی
پوکی استخوان در زنان: زنگ خطری که از تاریخچه باروری به صدا درمیآید
مقدمه
پوکی استخوان (Osteoporosis) که به آن «بیماری خاموش» نیز میگویند، با تضعیف تدریجی استخوانها، خطر شکستگی را افزایش میدهد. در حالی که همه ما میدانیم افزایش سن و کاهش استروژن پس از یائسگی از عوامل اصلی این بیماری هستند، علم پزشکی در سالهای اخیر به لایههای عمیقتری از علتشناسی این بیماری دست یافته است. تحقیقات گسترده نشان میدهد که **تاریخچه باروری یک زن -از سن اولین قاعدگی تا تجربه بارداری و شیردهی- میتواند به عنوان یک نقشه راه برای پیشبینی خطر پوکی استخوان در سالهای بعدی زندگی او عمل کند .
مطالعات اخیر نشان داده است که عواملی چون ناباروری، سقط مکرر، مردهزایی و تعداد کم زایمان، هر کدام بهطور مستقل با خطر بالاتر پوکی استخوان پس از کنترل عوامل مخدوشکننده بالقوه مرتبط هستند. علاوه بر این، تعدیل سن یائسگی تنها اندکی این ارتباطات را کاهش داد، که این امر خود شاهد آن است که مکانیسمهایی فراتر از زمان پیری تخمدان ممکن است در آسیبپذیری استخوان نقش داشته باشند.
در این مطلب علمی، به زبانی ساده اما دقیق، به مسیرهای کلیدی این ارتباط میپردازیم: ۱) نشانگرهای هورمونی هشداردهنده، ۲) رویدادهای خاص بارداری و شیردهی، و ۳) نقش ژنتیک و سوابق باروری.
- هشداردهنده زودهنگام: هورمون آنتی مولرین (AMH)
هورمون آنتی مولرین (Anti-Müllerian Hormone) یا (AMH) که توسط تخمدانها تولید میشود، معمولاً به عنوان معیاری برای سنجش «ذخیره تخمدانی» و پیشبینی سن یائسگی شناخته میشود. اما یافتههای جدید، نقش مهمتری برای این هورمون کشف کردهاند: میتواند یک پیشگوی قدرتمند برای کاهش سریع تراکم استخوان باشد.
در یک مطالعه بزرگ آیندهنگر بر روی زنان در دوران گذار به یائسگی، مشخص شد که هر ۵۰ درصد کاهش در سطح AMH در دوران قبل از یائسگی و اوایل یائسگی، به طور معنیداری با سرعت بیشتر کاهش تراکم استخوان در مهرههای کمری و گردن استخوان ران در طی ۳ تا ۴ سال آینده همراه است.
این یافته به پزشکان اجازه میدهد تا سالها پیش از آن که تراکم استخوان به طور بحرانی کاهش یابد، زنان در معرض خطر را شناسایی کرده و اقدامات پیشگیرانه را آغاز کنند.
1- استخوانها و مادر شدن: از بارداری تا شیردهی
دوران بارداری و شیردهی، یک چالش فیزیولوژیک بزرگ برای اسکلت بدن مادر محسوب میشود. جنین در حال رشد و نوزاد شیرخوار برای تکامل خود به کلسیم نیاز دارند و اگر این کلسیم از طریق رژیم غذایی تامین نشود، بدن مادر آن را از استخوانهای خود «قرض میگیرد در بارداری معمولاً تحلیل استخوان در حد متعادل است، اما اگر کمبود کلسیم یا ویتامین D وجود داشته باشد، می تواند منجر به تشدید تحلیل استخوان گردد.
بارداری باعث نوسانات هورمونی، که تشکیل استخوان را تقویت کرده و از جذب مجدد آن جلوگیری میکنند. این شامل یک فرآیند بازسازی دو مرحلهای با جذب اولیه استخوان برای تأمین کلسیم جنین و به دنبال آن ترمیم استخوان در نزدیکی زمان زایمان است که توده استخوانی مادر را حفظ میکند. بنابراین، کاهش تعداد زایمانها به طور بالقوه باعث کاهش حداکثر تجمع توده استخوانی و انعطافپذیری آن میشود. این اثر ممکن است با عدم وجود مراحل بازسازی مکرر شیردهی که بر متابولیسم کلسیم و گردش اسکلتی تأثیر بیشتری میگذارد، تشدید شود. در مجموع، محرکهای هورمونی و متابولیکی ضعیف در زنان بدون زایمان یا با تعداد زایمان کم ممکن است در افزایش حساسیت به پوکی استخوان پس از یائسگی نقش داشته باشند. با این حال، تعداد زایمانها ارتباط U شکل با خطر پوکی استخوان نشان میدهد. این بدین معنی است که در حالی که عدم بارداری به دلیل عدم وجود اثرات هورمونی محافظ استخوان مرتبط با بارداری با خطر بالاتر مرتبط است، تعداد فرزندان زیاد (بیش از 5 تولد زنده) ممکن است خطر را افزایش دهد، احتمالاً به دلیل کمبودهای تغذیهای یا بهبود ناکافی اسکلتی در بارداری جذب کلسیم رودهای به طور قابل توجهی افزایش مییابد و اسکلت مادر بیشتر کلسیم مورد نیاز برای شیردهی را تأمین میکند که برای رشد نوزاد بسیار مهم است. پوکی استخوان گذرای لگن میتواند در اواخر بارداری یا اوایل پس از زایمان رخ دهد. بدن از طریق افزایش جذب رودهای، افزایش جذب استخوان و کاهش دفع کلسیم برای تأمین نیازهای افزایش یافته کلسیم سازگار میشود. در حالی که کاهش تراکم استخوان معمولاً ظرف 6 تا 12 ماه پس از شیردهی ترمیم میشود ، ولی شکستگیهای شکننده ممکن است در طول دوره BF مشاهده شود.
قابل توجه است که تراکم مغز استخوان پس از از شیر گرفتن تمایل به افزایش دارد، که اغلب منجر به سطوح بالاتری نسبت به قبل از شیردهی میشود. در طول شیردهی، تغییرات هورمونی به صورتی است که منجر به افزایش اندازه استخوان متعاقب از شیر گرفتن میشود. به طور کلی، بسیاری از مطالعات روی زنان یائسه و زنان در دوران باروری، اثر خنثی یا مفید شیردهی بر تراکم مواد معدنی استخوان یا خطر شکستگی را گزارش کردهاند ، ولی تعداد کمی از آنها به آسیب بالقوه ناشی از شیردهی طولانی مدت اشاره دارند. در اکثر زنان، پس از قطع شیردهی و بازگشت سیکل قاعدگی، توده استخوانی از دست رفته به طور کامل بازیابی میشود.
2- سابقه باروری؛ پیشبینیکنندهای مادامالعمر
فراتر از دوران بارداری، شواهد محکمی از مطالعات بزرگ جمعیتی نشان میدهد که برخی از شاخصهای باروری در طول زندگی یک زن، ارتباط مستقلی با خطر ابتلا به پوکی استخوان در دهههای بعد دارند.
مهمترین این شاخصها عبارتند از:
سن اولین قاعدگی (Menarche) دیررس با کاهش تراکم مواد معدنی استخوان مرتبط هستند. به این معنا که اگر دختری دیرتر به سن بلوغ برسد استخوانهای او در معرض خطر بیشتری خواهند بود.
سابقه مردهزایی، یائسگی و جراحیهای زنان شامل هیسترکتومی (برداشتن رحم) یا اووفورکتومی (برداشتن تخمدانها) نیز به عنوان عوامل خطر مستقل برای پوکی استخوان شناسایی شدهاند. وضعیت یائسگی به خودی خود در طی مطالعات انجام شده ارتباط محکمی با افزایش خطر پوکی استخوان دارد.
نکته حائز اهمیت آن است که که این عوامل خطر با پیشبینیپذیری ژنتیکی افراد تعامل دارند. به این معنا که زنانی که هم دارای استعداد ژنتیکی بالا برای پوکی استخوان هستند و هم سابقه یکی از این رویدادهای باروری را دارند، بیشتر در معرض خطر ابتلا به پوکی استخوان قرار میگیرند.
جمع بندی
این یافتهها یک پیام روشن و امیدوارکننده برای سلامت زنان دارد:
تاریخچه باروری خود را جدی بگیرید: سابقه مسائلی مانند ناباروری، سقط مکرر، یائسگی زودرس یا دیررسیدن سن بلوغ، فقط به گذشته شما تعلق ندارد. این موارد «نشانگرهای بالینی» مهمی هستند که باید هنگام بررسی سلامت استخوانهایتان در نظر گرفته شوند.
غربالگری هوشمندانه: اگر هر یک از این سوابق را دارید، درباره انجام زودهنگام سنجش تراکم استخوان حتی پیش از یائسگی با پزشک خود مشورت کنید. آزمایش AMH نیز میتواند اطلاعات ارزشمندی در مورد خطر کاهش سریع توده استخوانی در آینده نزدیک به شما بدهد .
پیشگیری، کلید اصلی است: اگر باردار هستید یا شیردهی میکنید، مطمئن شوید کلسیم و ویتامین D کافی (از طریق رژیم غذایی یا مکملها) دریافت میکنید. انجام ورزشهای تحملکننده وزن مانند پیادهروی سریع و تمرینات قدرتی، به محافظت از استخوانهای شما در تمام مراحل زندگی کمک میکند.
پوکی استخوان بیماری قابل پیشگیری و درمان است. با آگاهی از ارتباط عمیق بین سیستم باروری و اسکلت بدن، زنان میتوانند گامی بلند در جهت حفظ استخوانهای قوی و زندگی سالم برای خود بردارند.
گردآورندگان: دکتر مریم فرهمند ، دکتر فهیمه رمضانی تهرانی
منابع
نظر