در نوشتار زیر با این مطالب آشنا خواهید شد :

• عوامل مرتبط با بارداری و سلامت قلب؛ آیا سابقه باروری می‌تواند خطر بیماری‌های قلبی‌عروقی را پیش‌بینی کند؟
• چرا این موضوع اهمیت دارد؟
• عوامل تولیدمثلی شامل چه مواردی هستند؟
• این عوامل چگونه بر سلامت قلب اثر می‌گذارند؟
• کدام عوامل خطر بیماری‌های قلبی را افزایش می‌دهند؟
• آیا همه عوامل تولیدمثلی مضر هستند؟
• سابقه باروری؛ فرصتی برای پیشگیری
• سابقه باروری؛ فرصتی برای پیشگیری
• جمع‌بندی

 

 

 

عوامل مرتبط با بارداری و سلامت قلب؛ آیا سابقه باروری می‌تواند خطر بیماری‌های قلبی‌عروقی را پیش‌بینی کند؟

در نگاه اول ممکن است تصور شود که سابقه باروری تنها برای دوران بارداری و سلامت جنین اهمیت دارد، اما پژوهش‌های چند دهه اخیر نشان داده‌اند که رویدادهای تولیدمثلی زنان می‌توانند اطلاعات ارزشمندی درباره وضعیت سلامت آنان در سال‌های بعدی زندگی ارائه دهند. امروزه متخصصان معتقدند که سابقه باروری بخشی از «پرونده سلامت مادام‌العمر» زنان است و می‌تواند در پیش‌بینی خطر بیماری‌های قلبی‌عروقی، دیابت، برخی سرطان‌ها و حتی مرگ‌ومیر زودرس نقش داشته باشد.

• چرا این موضوع اهمیت دارد؟

بیماری‌های قلبی‌عروقی همچنان شایع‌ترین علت مرگ در زنان در سراسر جهان هستند. اگرچه عوامل شناخته‌شده‌ای مانند فشار خون بالا، دیابت، چاقی، سیگار و کم‌تحرکی نقش مهمی در بروز این بیماری‌ها دارند، اما امروزه مشخص شده است که عوامل تولیدمثلی نیز می‌توانند مستقل از این عوامل، خطر بیماری‌های قلبی را تحت تأثیر قرار دهند. به همین دلیل، انجمن‌های علمی در سال‌های اخیر توصیه کرده‌اند که سابقه باروری نیز در ارزیابی خطر قلبی زنان مورد توجه قرار گیرد.

• عوامل تولیدمثلی شامل چه مواردی هستند؟

عوامل تولیدمثلی مجموعه‌ای از ویژگی‌ها و رویدادهای مرتبط با عملکرد سیستم تولیدمثل زنان هستند که در طول زندگی رخ می‌دهند، از جمله:

• سن شروع قاعدگی
• سن یائسگی
• تعداد بارداری‌ها و زایمان‌ها
• سن اولین و آخرین زایمان
• شیردهی
• سقط جنین یا مرده‌زایی
• عوارض بارداری مانند پره‌اکلامپسی، دیابت بارداری و زایمان زودرس
• استفاده از قرص‌های جلوگیری از بارداری

 

هر یک از این عوامل می‌توانند اطلاعات ارزشمندی درباره وضعیت هورمونی، متابولیکی و سلامت عمومی زنان در اختیار پزشکان قرار دهند.

• این عوامل چگونه بر سلامت قلب اثر می‌گذارند؟

بارداری یکی از پیچیده‌ترین دوره‌های فیزیولوژیک بدن است. طی این دوران، تقریباً تمام دستگاه‌های بدن دچار تغییر می‌شوند؛ حجم خون افزایش می‌یابد، قلب با شدت بیشتری فعالیت می‌کند، حساسیت به انسولین کاهش پیدا می‌کند، متابولیسم چربی‌ها تغییر می‌کند و تغییرات هورمونی گسترده‌ای رخ می‌دهد. در بیشتر زنان، پس از زایمان این تغییرات به تدریج به حالت طبیعی بازمی‌گردند، اما در برخی افراد، به‌ویژه در صورت وجود بیماری‌های زمینه‌ای یا بروز عوارض بارداری، بخشی از این تغییرات باقی می‌ماند و می‌تواند زمینه‌ساز بیماری‌های قلبی در سال‌های بعد شود.

از سوی دیگر، برخی عوامل تولیدمثلی می‌توانند نشان‌دهنده روند سریع‌تر پیری بیولوژیک، التهاب مزمن، اختلال عملکرد عروق، مقاومت به انسولین یا اختلالات هورمونی باشند؛ فرآیندهایی که همگی در ایجاد بیماری‌های قلبی‌عروقی نقش دارند.

• کدام عوامل خطر بیماری‌های قلبی را افزایش می‌دهند؟

مطالعات نشان داده‌اند که برخی از عوامل تولیدمثلی با افزایش خطر بیماری‌های قلبی‌عروقی و مرگ‌ومیر مرتبط هستند. برای مثال:

• منارک زودرس با افزایش خطر چاقی، دیابت نوع ۲، سندرم متابولیک و در نهایت بیماری‌های قلبی همراه است.
• یائسگی زودرس به دلیل کاهش زودهنگام استروژن، خطر تصلب شرایین، فشار خون و بیماری‌های قلبی را افزایش می‌دهد.
• سقط مکرر یا مرده‌زایی می‌تواند نشانه‌ای از بیماری‌های زمینه‌ای مانند اختلالات ایمنی، سندرم آنتی‌فسفولیپید یا اختلالات متابولیک باشد که خود با افزایش خطر بیماری‌های قلبی ارتباط دارند.
• عوارض بارداری مانند پره‌اکلامپسی و دیابت بارداری نیز از مهم‌ترین عوامل هشداردهنده برای بیماری‌های قلبی در آینده محسوب می‌شوند.
  
  

• آیا همه عوامل تولیدمثلی مضر هستند؟

خیر. برخی عوامل حتی می‌توانند نقش محافظتی داشته باشند.

مطالعات نشان داده‌اند زنانی که مجموع مدت شیردهی آن‌ها بیش از ۱۲ ماه بوده است، در مقایسه با زنانی که هرگز شیردهی نداشته‌اند، خطر کمتری برای ابتلا به بیماری‌های قلبی‌عروقی، دیابت نوع ۲ و حتی برخی سرطان‌ها دارند. شیردهی با بهبود حساسیت به انسولین، کاهش فشار خون، بهبود متابولیسم چربی‌ها و کاهش التهاب همراه است و همین موضوع می‌تواند بخشی از اثر محافظتی آن را توضیح دهد.

همچنین بررسی‌ها نشان داده‌اند که در میان زنان دارای زایمان، کمترین خطر مرگ‌ومیر قلبی‌عروقی معمولاً در مادرانی مشاهده می‌شود که ۲ تا ۴ فرزند دارند؛ در حالی که هم نداشتن فرزند و هم تعداد بسیار زیاد زایمان‌ها ممکن است با افزایش خطر همراه باشند.

• سابقه باروری؛ فرصتی برای پیشگیری

خبر خوب این است که سابقه باروری یک عامل غیرقابل تغییر نیست، بلکه یک ابزار ارزشمند برای شناسایی زودهنگام زنان در معرض خطر است. اگر پزشک از سابقه باروری یک زن اطلاع داشته باشد، می‌تواند غربالگری فشار خون، قند خون، چربی خون و سایر عوامل خطر را زودتر آغاز کند و با توصیه به تغذیه سالم، فعالیت بدنی منظم، کنترل وزن و ترک سیگار از بروز بسیاری از بیماری‌های قلبی پیشگیری کند.

جمع‌بندی

سلامت باروری تنها به دوران بارداری محدود نمی‌شود، بلکه اثری ماندگار بر سلامت زنان در طول زندگی دارد. امروزه شواهد علمی نشان می‌دهد که سن منارک، سن یائسگی، تعداد زایمان‌ها، شیردهی، سقط جنین و سایر رویدادهای تولیدمثلی می‌توانند اطلاعات ارزشمندی درباره خطر بیماری‌های قلبی‌عروقی و مرگ‌ومیر زودرس ارائه دهند. توجه به این عوامل در کنار کنترل سایر عوامل خطر، می‌تواند به تشخیص زودهنگام زنان پرخطر و طراحی برنامه‌های مؤثر برای پیشگیری از بیماری‌های قلبی کمک کند.

گردآورندگان: دکتر پریا پژدم، دکتر فهیمه رمضانی تهرانی

کلمات کلیدی: بیماری های قلبی عروقی، عوامل مرتبط با بارداری، قاعدگی، یائسگی ، شیردهی، زایمان، سقط، عوارض بارداری

منابع

1. Naz, M.S.G., Farahmand, M., Noroozzadeh, M., Farhadi-Azar, M., Mousavi, M., Azizi, F., Amirshekari, S. and Tehrani, F.R., 2026. Adverse Pregnancy Outcomes and Long-Term Risk of Chronic Diseases: Evidence from the Findings of the Tehran Lipid and Glucose Study During a Quarter of a Century. International Journal of Endocrinology and Metabolism, 24(2), p.e167128.
2. Farahmand M, Mousavi M, Momenan AA, Azizi F, Ramezani Tehrani F. The association between arterial hypertension and menarcheal age. Maturitas. 2023;174:14-22.
3. Tschiderer, L., Seekircher, L., Kunutsor, S.K., Peters, S.A.E., O’Keeffe, L.M., Willeit, P., 2022. Breastfeeding Is Associated With a Reduced Maternal Cardiovascular Risk: Systematic Review and Meta‐Analysis Involving Data From 8 Studies and 1 192 700 Parous Women. Journal of the American Heart Association 11, e022746. https://doi.org/10.1161/JAHA.121.022746
4. Muka, T., Oliver-Williams, C., Kunutsor, S., Laven, J.S., Fauser, B.C., Chowdhury, R., Kavousi, M., Franco, O.H., 2016. Association of Age at Onset of Menopause and Time Since Onset of Menopause With Cardiovascular Outcomes, Intermediate Vascular Traits, and All-Cause Mortality: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA cardiology 1, 767-776. https://doi.org/10.1001/jamacardio.2016.2415
5. Lv, H., Wu, H., Yin, J. et al. Parity and Cardiovascular Disease Mortality: a Dose-Response Meta-Analysis of Cohort Studies. Sci Rep 5, 13411 (2015). https://doi.org/10.1038/srep13411